Ziemie. Historie odzyskiwania i utraty

Finalistka Nagrody im. Kotarbińskiego – jedna z pięciu najlepszych książek humanistycznych 2024 roku! Książka otrzymała łącznie 9. nominacji – zobacz listę niżej.

W 1945 roku nowy rysunek granic wprawił w ruch miliony. Ogromny obszar kończący się na zachodzie wstęgami Odry i Nysy Łużyckiej stawał się Polską. Gdzie indziej Polskę wymazano, choć nie można było o tym głośno mówić.

Na „Ziemiach Odzyskanych” zegarki przestawiono na czas średniowieczny, w centrum ustawiając mit piastowski. Przyjeżdżającym obiecywano dobrobyt i spokój. Osadnicy i osadniczki na miejscu zastali chaos, budynki z czerwonej cegły i muru pruskiego, napisy w niemieckim gotyku. Jak poczuć się u siebie, gdy dookoła wszystko inne, obce, „poniemieckie”?

Z relacji, dokumentów i pamiętników wyłania się obraz ludzi, którzy próbowali odnaleźć się w nowym miejscu, zbudować Polskę i siebie. Autorka oddaje głos dobrowolnym osadnikom i tym siłą wysiedlonym ze wschodu, żołnierzom szturmującym Wał Pomorski, urzędnikom, a także Niemcom, dla których te tereny stanowiły Heimat, dom.

Ziemie to unikalna, doprowadzona aż do współczesności opowieść o wielkiej historii, polityce, propagandzie, układach międzynarodowych, budowie pamięci, mitów i ich dekonstrukcji. A także o codziennych ludzkich wyborach, które trzeba było podejmować w nowej rzeczywistości. O decyzjach trudnych, które wielu przemilczało.

To też osobista opowieść Autorki, wnuczki osadników, urodzonej w przez wieki pogranicznym Wałczu/Deutsch Krone na Pomorzu Środkowym. „Staram się odtworzyć historie możliwie wielu rodzin. Historie innych, które może opowiedzą mi coś o mojej własnej. I opowiedzą coś także czytelniczkom i czytelnikom, których nurtują podobne do moich pytania”.

Książka o korzeniach – zapuszczanych i odciętych, o tożsamości i duchach przeszłości, które nigdy do końca nie znikają.

Chciałam, aby ta książka była nie tylko historią o „Ziemiach Odzyskanych” i o tym, jaki ślad w pamięci i zapominaniu po sobie zostawiły – choć to centralny jej temat – ale by stała się także przewodnikiem po patrzeniu i dostrzeganiu. Gdzie mieszkamy i co widzimy? Dlaczego właśnie w ten sposób widzimy – i kto nas nauczył, by tak patrzeć? Czy są sposoby, dzięki którym możemy to widzenie wyczulić i wyostrzyć?

Ze wstępu

Pełna lista nominacji

1. Finałowa piątka Nagrody im. Marcina Króla Fundacji Batorego za najlepszą książkę z dziedziny historii idei i badań nad przyszłością, filozofii i myśli społecznej i politycznej, refleksji nad cywilizacją i kulturą, wprowadzającą nowe idee, koncepcje czy sposoby myślenia.
2. Nominacja do Nagrody Literackiej Warmii i Mazur „Wawrzyn”
3. Finalistka konkursu Mądra Książka Roku 2024
4. Nominacja do Nagrody Historycznej Tygodnika „Polityka” w kategorii książka popularnonaukowa
5. Nominacja w konkursie Najpiękniejsza Książka Roku
6. Nominacja do Nagrody im. Jana Długosza
7. Nominacja w kategorii Twórca za książkę „Ziemie. Historie odzyskiwania i utraty” w konkursie Bohateron. Włącz historię. Konkurs im. Powstańców Warszawskich
8. Finałowa piątka Nagrody Literackiej Jantar, nagrody literackiej Marszałka Województwa Zachodniopomorskiego
9. Finałowa piątka Nagrody im. Pierwszego Rektora Uniwersytetu Łódzkiego Profesora Tadeusza Kotarbińskiego za wybitną pracę naukową z zakresu nauk humanistycznych

Zajrzyj do środka

Poznaj autorkę

dr hab. Karolina Ćwiek-Rogalska

Doktorka habilitowana kulturoznawstwa, antropolożka i bohemistka. Pracuje w Instytucie Slawistyki Polskiej Akademii Nauk. Laureatka Nagrody Naukowej „Polityki” oraz Narodowego Centrum Nauki. Stypendystka Fundacji na rzecz Nauki Polskiej i Programu Fulbrighta, ma za sobą pobyty naukowe m.in. na Uniwersytecie Kalifornijskim w Los Angeles, Uniwersytecie w Cambridge, Imre Kertész Kolleg w Jenie i Uniwersytecie Karola w Pradze. Doktorat napisała o niewielkiej czeskiej gminie na północnym zachodzie Czech, z której Czesi wysiedlili „swoich” Niemców – z badań powstała monografia Zapamiętane w krajobrazie. Od 2022 roku kieruje grantem Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych: wraz z zespołem śledzi powstawanie nowych kultur na terenach postprzesiedleniowych w Polsce, Czechach i Słowacji. Ziemie to podsumowanie kilkunastu lat jej badań nad pamięcią „Ziem Odzyskanych”.

Z książki dowiesz się m.in.:

że pomysł na to, by Polskę przesunąć na zachód, powstał jeszcze przed II wojną światową,
że na „Ziemie Odzyskane” przyjeżdżali ludzie nie tylko z „Kresów”,
kto przyrządzał kawę z cukrem dla przybywających osadników,
jak zarządzano tym, co nazwano „mieniem poniemieckim”,
dlaczego władze i propaganda PRL sięgnęły po króla Chrobrego,
dlaczego papież zdecydował się zatwierdzić nowe granice diecezji dopiero w latach 70. XX wieku,
co wywołuje do dziś największe dyskusje na „Ziemiach Odzyskanych”.

„Władza przekonywała: wszystko tam na was czeka”

– Warto pomyśleć, czy w naszych domach nie opowiadało się podobnych historii – mówi dr hab. Karolina Ćwiek-Rogalska. W wyniku II wojny światowej migrowały przecież miliony osób.

Audiobook. Czyta Agata Kulesza

Fragment rozdziału „Urząd bez środków lokomocji”

– Jestem ze Szczecina. Ta książka przypomniała mi rodzinne historie – mówi nam aktorka

Pamięć „Ziem Odzyskanych” wibruje w milionach rodzin pod cienką warstwą codzienności. Wystarczy poskrobać, zadać jedno czy dwa pytania i ruszają opowieści. Imponująca jest praca Karoliny, aby ująć ten temat w jednym tomie.

Karolina Głowacka

Opinie o książce | w mediach

Karolina Ćwiek-Rogalska nie ocenia i nie stygmatyzuje, […] z szacunkiem wsłuchuje się w opowieści swoich przewodniczek i przewodników, mających przecież własną wersję zdarzeń i bagaż doświadczeń. […] Dlatego ta książka może być ważna zarówno dla potomków tych, którzy w 1945 roku ruszyli na Zachód, stając się osadnikami, jak i tych, którzy owej wielkiej wędrówki nie doświadczyli. Wszyscy bowiem – w taki czy inny sposób – staliśmy się uczestnikami odzyskiwania i utraty.

Przeczytaj całość

dr Katarzyna Rembacka, historyczka, badaczka powojennych dziejów Polski

Przez wiele lat byliśmy bardziej zwróceni ku ziemiom utraconym – mitycznym Kresom, krainie mlekiem i miodem płynącej, opiewanej przez licznych pisarzy i pamiętnikarzy. Ziemie Odzyskane nie miały tego romantycznego rysu. Wszak to polski dziki zachód, gdzie pięść częściej znaczyła więcej niż prawo. Zdaję sobie sprawę z tego, że książka Karoliny Ćwiek-Rogalskiej nie wyczerpuje tak złożonego tematu. Jest jednak bardzo udaną opowieścią zarówno o Ziemiach Odzyskanych jak i o ludziach, którzy na nie trafili. Lektura pasjonująca i zdecydowanie warta naszej uwagi. 6/6

Przeczytaj całość

Wojciech Sobański, recenzent historykon.pl

To książka historyczna z elementami analizy socjologicznej. Ukazuje fenomen ruchu ludności, który dotyczył jednego pokolenia, ale który rezonuje na kolejne, analizuje wielowarstwowość i specyfikę tzw. Ziem Odzyskanych, które w przyszłym roku będą obchodziły 80-lecie.

Przeczytaj całość

Agnieszka Krzemińska, tygodnik POLITYKA

– To książka, którą zawsze chciałam napisać. Książka, która dotyczy tematu nurtującego mnie od wielu, wielu lat, naukowo i prywatnie, bo jest o miejscu, z którego pochodzę. Książka, która pozwala mi opowiadać cudze historie, tropiąc swoją własną – mówiła w Dwójce dr Karolina Ćwiek-Rogalska, autorka książki „Ziemie. Historie odzyskiwania i utraty”.

Posłuchaj audycji

Program Drugi Polskiego Radia, audycja red. Moniki Zając

Potężne tomiszcze! Potężna ilość wiedzy na temat Ziemi Odzyskanych, bardzo przyjemnie się to czyta

Posłuchaj odcinka

Miłosz Szymański., podcast „Za Rubieżą”

Na przykładzie Wałcza bardzo dobrze można pokazać, że historia „odzyskiwania” czy innych procesów, które się tutaj działy, to nie jest historia wyłącznie polsko-niemiecka. Historia wszystkich tych grup ludności, które tutaj się pojawiły po roku 1945, jest bardzo złożona. Ciekawi mnie przyglądanie się wszystkiemu temu, co znam od dzieciństwa, odkrywanie wielu miejsc na nowo, próba zrozumienia procesów, które tutaj zachodziły aż po współczesność.

Przeczytaj całość

„Historia działa się tutaj”, Gazeta Wałecka

Patrząc na mapę polskiej humanistyki Karoliny po prostu nie można przegapić. Fantastyczne badania i książka

Posłuchaj odcinka

prof. Łukasz Okruszek, podcast „A o tym PAN słyszał?”