Jeśli wydaje wam się, że lepiej się wam myśli o 18:00 niż o 15:00, że o 8:00 wasz mózg jeszcze się nie obudził, a trening jest bardziej efektywny po południu niż bladym świtem, to prawdopodobnie się wam nie wydaje. Ludzie działają w cyklu dobowym i większość z nas ma dwa momenty najlepszej wydajności intelektualnej: godzinę, dwie przed południem i około 18:00. – Dramatem dla organizmu jest zmuszanie do tego, żeby przeciwdziałał sobie i duży wysiłek robił na pochłanianie wiedzy czy myślenie w godzinie 7:00, 8:00 czy nawet 9:00 rano, ponieważ to jest okres zupełnie innej aktywności metabolicznej organizmu – tłumaczy prof. Piotr Bębas z Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego, specjalizujący się w chronobiologii. Oczywiście istnieją skrajne chronotypy – „skowronki” to ci najbardziej poranni, „sowy” najbardziej nocni – więc u części osób piki zdolności intelektualnych wypadają w innych godzinach, ale cykl pozostaje ten sam.

Zegarem biologicznym u wszystkich zwierząt kieruje ilość docierającego do nich światła. Ludzkie oko (i generalnie oczy ssaków) wykształciło sobie do tego niesamowitą specjalizację. Specjalny długi akson łączy oko z jądrem nadskrzyżowaniowym podwzgórza w naszym mózgu, czyli informacja o ilości światła jest przekazywana prosto do głównego zegara biologicznego w mózgu. Ale to nie wszystko! – W chronobiologii już nie mówimy o samym zegarze jako takim, tylko o systemie zegarowym, jaki występuje w organizmie, bo tych zegarów mamy dużo – wyjaśnia biolog. We własnym rytmie dobowym działają też wątroba, serce, śledziona, nadnercza, jądra.

Naukowcy wszystko to badają i wyciągają ciekawe wnioski. Kto podróżuje do innych, odległych stref czasowych, pewnie kojarzy zjawisko jet lagu: czas, w którym organizm funkcjonuje według poprzedniej strefy czasowej i na przykład nie potrafi spać w nocy. Zwykle przechodzi to w ciągu paru dni, bo zegar biologiczny w mózgu się dostosowuje. Ale inne nie są takie szybkie. – Wątroba się dużo słabiej synchronizuje od zegara w mózgu – mówi prof. Bębas. Po zmianie strefy czasowej jeszcze przez kilkanaście dni mogą się wam zdarzać napady głodu o dziwnej godzinie i to jest normalne – wątroba się dostosowuje do nowego cyklu dobowego.

Ludzie mają technologie, ale dla zwierząt zegar biologiczny powiązany ze światłem to kluczowa sprawa. Inne przesłanki, na przykład temperatura, są zawodne – na pewno kojarzycie wiosenne przymrozki po pierwszych ciepłych dniach. – Zegar biologiczny pozwala przeżyć – oświadcza prof. Bębas. Co ciekawe, nie działa on u zwierząt ewolucyjnie przystosowanych do życia w regionach podbiegunowych.

W odcinku usłyszycie też, czy zmiana czasu wpływa negatywnie na nasz organizm, dlaczego szkodzi nam jedzenie w nocy, jak to możliwe, że niektóre gryzonie obniżają temperaturę ciała poniżej zera stopni Celsjusza i dlaczego to ważne, żeby żarówki w waszych domach miały ciepły odcień.